Heimat
De Baukultursalon is een debatprogramma voor het Ruhrgebied, waar men antwoord wil krijgen op de vraag hoe de verkiezing tot Culturele Hoofdstad kan bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit van hun steden. Vanaf 2007 hebben tijdens de salon zo'n tien voorgaande culturele hoofdsteden wijze lessen geven.
Bij de salon van jl. 12 november werd het antwoord van het Ruhrgebied gepresenteerd. Er werden twee lezingen gegeven over het programma van RUHR.2010 voor wat betreft de cultuur van de architectuur en de openbare ruimte. Het was aan een Zwitser en een Nederlander om met een buitenstaandersblik te reageren.
De minister van Verkehr und Bauen Lutz Lienenkämper van de deelstaat Nordrhein-Westfalen vertelde van heropeningen en uitbreidingen van musea, van het belang van goede (landschaps) architectuur. Het was hem niet alleen om hoogstandjes van architectuur te doen, hij zei zich in te zetten voor een vormgeving van de buitenruimte die tot verblijf en ontmoeting uitnodigt en hij is voorstander van een cultuur die voor heimat zorgt. Hij hoopte met de bouwwerken en straten van onze tijd door de nageslachten gewaardeerd te worden.
De programmaleider Katja Assmann van het door de minister gefinancierde instituut StadtBauKultur liet daarna zien dat er acht musea met nieuwbouw bezig zijn, dat er aan bedrijfsverzamelgebouwen voor creatieven gewerkt wordt en dat twee van de drie hoofdslagaderlijke Autobahnen in een nieuw jasje worden gestoken. Assmann focust niet op heimat maar op metropool. Ze zegt dat het Ruhrgebied, nu slechts een stedelijk netwerk, de transformatie naar een metropool moet nastreven. Ze ziet te weinig samenhang tussen de steden, ondanks alle masterplans, ze hoopt op verdichting en concentratie, terwijl ze zich ervan bewust is dat bevolking afneemt.
Daarna was er een forumdiscussie met Pius Knüsel van Pro Helvetia, Katja Assmann en Ulrike Rose van Stadtbaukultur en ondergetekende.
Nu ik dit bericht schrijf, wind me het idee 'aan een metropool te werken' meer op dan 'werken aan heimat'. Maar op het podium werd ik bevangen door de vraag hoe je Heimat kunt maken. Heimat is immers een gevoel, misschien wel een warm specifiek Duits gevoel. De Nederlanders gebruiken het woord ook als ze er niet helemaal uitkomen met 'geboortegrond', 'vaderland' of 'thuis'? Heimat staat in Woordenboek der Nederlandse Taal. Hoe kun je aan een gevoel of en sentiment bouwen?
Ik vroeg het aan de verzamelde sprekers en het gehoor: Wie kann man Heimat schaffen? Iemand zei, je kan een omgeving maken waar je je thuis voelt. Een ander zei, heimat is wat in de loop der tijd gegroeid is en wat je om je heen hebt. Bouwen brengt verandering met zich mee, ergo heimat bouwen is een contradictio in terminis. Ik voegde toe, dat ooit iemand bij de opening van een grote sculptuur in Duitsland ons kunstenaars uit Nederland bezworen had dat we een Stück Heimat gemaakt hadden. En dat ik me altijd had afgevraagd hoe dat toch mogelijk was: ein Kunstwerk schafft Heimat? Ein Niederländischer Künstler schafft Heimat für Deutschland?
Aan het einde van de avond staat een van de bezoekers in de zaal op en begint een pleidooi voor heimat als leidmotief voor architectuur en stedenbouw. Wij mogen niet bang zijn voor het woord heimat, het is een schone zaak. Tegen de schijnwerpers inkijkend herken ik de man; híj had de sculptuur ingewijd, de beminnelijke Ministerialdirigent van het Ministerium für Bauen und Verkehr. Ik zeg het de zaal: dit is de man die mij zei heimat gecreëerd te hebben. Ik ben te verbouwereerd om te luisteren en kan niet op zijn woorden ingaan. Ik laat beelden van de bewuste sculptuur zien, die ik op verzoek van de gespreksleiding had meegebracht voor het geval mijn werk in Duitsland ter sprake zou komen. Ik vergat mijn opdracht de kritische buitenstaander in de discussie te zijn.
Na de afsluiting komt de zaalspreker mij de hand schudden. Hij was natuurlijk ook wel verbaasd over deze samenloop, temeer daar hij zijn eigen als lof bedoelde woorden vergeten was. Maar zijn buurman in de zaal had hem aangestoten toen het ter sprake kwam en hem alles in herinnering gebracht. En weet u waarom ik dat gezegd heb? Er was zoveel verzet tegen uw sculptuur en de besteding van overheidsgeld aan kunst in een regio met hoge werkloosheid, dat ik een doorslaggevend argument zocht dat de protesteerders wel zouden moeten aanvaarden: deze kunst draagt bij aan jullie heimat.
We hebben doorgezet en nu worden vanwege de populariteit van de Halde Norddeutschland en Hallenhaus extra parkeerplaatsen aangelegd.
